Η μακροχρόνια σύγκρουση μεταξύ της μεξικανικής κυβέρνησης και των πανίσχυρων καρτέλ ναρκωτικών εισήλθε πρόσφατα σε μια νέα, πιο έντονη φάση. Αυτή η κλιμάκωση αντανακλά τόσο τις εσωτερικές προκλήσεις ασφαλείας του Μεξικού όσο και τη συνεχή πίεση από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στο πλαίσιο αυτό, η κυβέρνηση της χώρας υπό την ηγεσία της προέδρου Κλαούντια Σέινμπαουμ, επιχείρησε να αποδείξει την ικανότητα της να αντιμετωπίσει αυτόνομα τις εγκληματικές οργανώσεις, απορρίπτοντας τις προτάσεις του Ντόναλντ Τραμπ για ανάπτυξη αμερικανικών στρατευμάτων στο μεξικανικό έδαφος.
Η στρατηγική της προέδρου Σέινμπαουμ είναι σαφής: η εθνική κυριαρχία του Μεξικού είναι αδιαπραγμάτευτη και η ευθύνη για την καταπολέμηση των καρτέλ, ανήκει αποκλειστικά στις μεξικανικές δυνάμεις. Αυτή η δήλωση ήρθε ως απάντηση στις επανειλημμένες απειλές του Τραμπ να στείλει τον αμερικανικό στρατό για να «καθαρίσει» τις παραμεθόριες περιοχές από τα καρτέλ. Προσπαθώντας να καταστήσει πράξη αυτή τη δέσμευση, ο μεξικανικός στρατός σχεδίασε και εκτέλεσε μια επιχείρηση υψηλής έντασης που οδήγησε στον θάνατο του διαβόητου αρχηγού του καρτέλ «Νέα Γενιά του Χαλίσκο» (CJNG), Νεμέσιο Οσεγκέρα, γνωστού ως «Ελ Μέντσο», στις 22 Φεβρουαρίου.
Με την ανάληψη των καθηκόντων της τον Οκτώβριο του 2024, η πρόεδρος Σέινμπαουμ εγκατέλειψε την πολιτική «κατευνασμού» του προκατόχου της απέναντι στα καρτέλ, κηρύσσοντας έναν ολοκληρωτικό πόλεμο στο οργανωμένο έγκλημα. Διόρισε τον Ομάρ Γκαρσία Αρφούς, ως τον «τσάρο των ναρκωτικών» του Μεξικού, παραχωρώντας του την εξουσία επί όλων των δυνάμεων ασφαλείας. Τα αποτελέσματα που ακολούθησαν ήταν, τουλάχιστον στα χαρτιά, εντυπωσιακά. Μεταξύ του τέλους του 2024 και του τέλους του 2025, οι αρχές συνέλαβαν σχεδόν 39.000 άτομα, κατέσχεσαν 20.000 όπλα και κατέστρεψαν πάνω από 1.700 εργαστήρια ναρκωτικών. Η δολοφονία του Ελ Μέντσο, ενός αρχηγού που διέφευγε της σύλληψης για χρόνια, προοριζόταν να αποτελέσει το σύμβολο ποιοτικής αλλαγής, αυτής της νέας εποχής. Αντ’ αυτού, έχει γίνει το σύμβολο μιας πύρρειας νίκης.
Ο θάνατος του «Ελ Μέντσο» δεν οδήγησε στην αποσύνθεση της οργάνωσής του. Αντιθέτως, πυροδότησε ένα πρωτοφανές κύμα βίας και χάους. Σε πολλές πολιτείες του Μεξικού, όπως το Χαλίσκο, ξέσπασαν βίαιες ταραχές με πυρπολήσεις οχημάτων και αποκλεισμούς δρόμων από τους μαχητές του καρτέλ. Αυτή η συντονισμένη απάντηση, αποκάλυψε πως το CJNG λειτουργεί με έναν οργανωμένο τρόπο, διαθέτοντας ένα προμελετημένο σχέδιο δράσης για την περίπτωση εξόντωσης του ηγέτη του.
Η ισχύς των καρτέλ δεν πηγάζει μόνο από τη στρατιωτική τους δύναμη, αλλά και από τον ρόλο τους ως ένα είδος «εναλλακτικής κυβέρνησης» σε φτωχές περιοχές, όπου το κράτος είναι σχεδόν ανύπαρκτο. Το CJNG, για παράδειγμα, διανέμει τρόφιμα και φάρμακα, κερδίζοντας την αφοσίωση του τοπικού πληθυσμού και διασφαλίζοντας ένα δίκτυο υποστήριξης.
Η σύλληψη ή ο θάνατος του ηγέτη ενός καρτέλ, στην καλύτερη περίπτωση, πυροδοτεί προσωρινό χάος εντός της οργάνωσης, καθώς οι υπαρχηγοί μάχονται για τη διαδοχή, ή καθώς αντίπαλα καρτέλ κινούνται για να καταλάβουν εδάφη. Όπως παραδέχεται και ο ίδιος ο τσάρος των ναρκωτικών, Ομάρ Γκαρσία Αρφούς, «Η αποδυνάμωση ενός καρτέλ, φυσικά, ενισχύει ένα άλλο». Μετά από μια περίοδο αιματηρών εσωτερικών συγκρούσεων, ένας νέος ηγέτης αναπόφευκτα αναδύεται και ο κύκλος της βίας, των εκβιασμών και της διακίνησης συνεχίζεται, συχνά με ακόμη μεγαλύτερη ένταση.
Η πρόσφατη επιχείρηση, επομένως, αποτελεί μια προσπάθεια της μεξικανικής κυβέρνησης να επιβεβαιώσει την αυτοδυναμία της.
Ωστόσο, οι κινήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών στην υπόθεση του «Ελ Μέντσο», δεν είναι ξεκάθαρες. Ενώ ο Λευκός Οίκος παραδέχτηκε την παροχή πληροφοριών για την επιχείρηση και την επαίνεσε δημόσια ως νίκη για τους «καλούς», η Ουάσιγκτον δεν έχασε χρόνο να χρησιμοποιήσει το επακόλουθο χάος προς όφελος της.
Αμερικανοί αξιωματούχοι άρχισαν γρήγορα να επικρίνουν την πρόεδρο Σέινμπαουμ για την αδυναμία της να ελέγξει την αστάθεια, που οι δικές τους πληροφορίες βοήθησαν να εξαπολυθεί. Αυτό το χάος απειλεί τώρα άμεσα τα αμερικανικά συμφέροντα, συμπεριλαμβανομένων των επερχόμενων αγώνων του Παγκοσμίου Κυπέλλου Ποδοσφαίρου του 2026, αλλά και της ασφάλειας των Αμερικανών πολιτών, σε αρκετές μεξικανικές πολιτείες.
Η πιο ανησυχητική πιθανότητα είναι ότι αυτή η προσεκτικά διαχειριζόμενη κρίση, θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως πρόσχημα. Εάν Αμερικανοί τουρίστες πάθουν κακό κατά τη διάρκεια της βίας-πολύ περισσότερο, κατά τη διάρκεια του Παγκοσμίου Κυπέλλου- ένας ηγέτης όπως ο Ντόναλντ Τραμπ θα μπορούσε να αδράξει την ευκαιρία να διατάξει στρατιωτική επέμβαση κατά των καρτέλ, παραβιάζοντας την κυριαρχία του Μεξικού υπό το κάλυμμα της ασφάλειας και επιβεβαιώνοντας εκ νέου την αμερικανική κυριαρχία στο Δυτικό Ημισφαίριο.
Η πολυσυζητημένη εξόντωση ενός και μόνο βαρόνου των ναρκωτικών μπορεί τελικά να μην καταγραφεί στην ιστορία ως νίκη για το Μεξικό, αλλά ως η εναρκτήρια κίνηση σε ένα επικίνδυνο γεωπολιτικό παιχνίδι.
