Η Ζάμπια, μια χώρα που θεωρείται πρότυπο δημοκρατικής σταθερότητας στην Αφρική, βρίσκεται τους τελευταίους μήνες στο επίκεντρο μιας πρωτοφανούς και παράδοξης κρίσης. Δεν πρόκειται για στρατιωτικό πραξικόπημα, οικονομική κατάρρευση ή εμφύλια σύρραξη, αλλά για μια διαμάχη που συνυφαίνει την υψηλή πολιτική με τον μυστικισμό, τις προγονικές παραδόσεις και τις κατηγορίες για μαγεία.
Στην καρδιά αυτής της απίστευτης ιστορίας βρίσκεται η σορός του πρώην προέδρου της χώρας, Έντγκαρ Λούνγκου, η οποία παραμένει άταφη για 8 μήνες σε ένα νεκροτομείο στη Νότια Αφρική. Η αδυναμία ταφής του δεν οφείλεται σε γραφειοκρατικά εμπόδια, αλλά σε μια βαθιά ριζωμένη προσωπική έχθρα με τον διάδοχό του, τον νυν πρόεδρο Χακάιντε Χιτσιλέμα, μια έχθρα που έχει πλέον μεταφραστεί σε όρους κατάρας και πνευματικού πολέμου.
Για να κατανοήσει κανείς το παρόν αδιέξοδο, πρέπει να ανατρέξει στην πολυετή και σφοδρή πολιτική αντιπαλότητα μεταξύ των δύο ανδρών. Ο Έντγκαρ Λούνγκου και ο Χακάιντε Χιτσιλέμα δεν ήταν απλώς πολιτικοί αντίπαλοι, ήταν οι δύο κυρίαρχες φιγούρες στην πολιτική σκηνή της Ζάμπιας για πάνω από μια δεκαετία. Αντιμετώπισαν ο ένας τον άλλον σε τρεις εκλογικές αναμετρήσεις, με τον Λούνγκου να κερδίζει τις δύο πρώτες, το 2014 και το 2016 και τον Χιτσιλέμα την τελευταία, το 2021. Η αντιπαράθεσή τους ξεπέρασε κατά πολύ τα όρια της ιδεολογικής διαφωνίας. Κατά τη διάρκεια της προεδρίας του, ο Λούνγκου φυλάκισε τον Χιτσιλέμα με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας, αν και αργότερα τον απελευθέρωσε. Με τη σειρά του, όταν ο Χιτσιλέμα ανέλαβε την εξουσία, κίνησε δικαστικές διαδικασίες εναντίον της συζύγου του Λούνγκου και άλλων συγγενών του για υποθέσεις διαφθοράς. Η έχθρα τους είχε εξελιχθεί σε μια βαθιά, προσωπική βεντέτα, διαποτίζοντας κάθε πτυχή της διακυβέρνησής τους και δημιουργώντας ένα τοξικό πολιτικό κλίμα.
Η κρίση κορυφώθηκε με τον θάνατο του Λούνγκου στη Νότια Αφρική, όπου είχε μεταβεί για θεραπεία. Η επίσημη αιτία θανάτου ήταν επιπλοκές από μια προηγούμενη επέμβαση, αλλά η λαϊκή φήμη επέμενε να μιλά για μια «άγνωστη ασθένεια», σπέρνοντας τους πρώτους σπόρους της υπερφυσικής ερμηνείας.
Ωστόσο, η πραγματική βόμβα ήταν η τελευταία του θέληση. Σε αυτήν, ο Λούνγκου όριζε ρητά ότι ο πρόεδρος Χιτσιλέμα δεν έπρεπε σε καμία περίπτωση να πλησιάσει τη σορό του. Αυτή η συνθήκη δημιούργησε ένα απόλυτο αδιέξοδο. Σύμφωνα με το πρωτόκολλο της Ζάμπιας, μια κηδεία δημοσία δαπάνη για έναν πρώην αρχηγό κράτους απαιτεί την παρουσία του εν ενεργεία προέδρου. Χωρίς την παρουσία του Χιτσιλέμα, δεν μπορεί να υπάρξει επίσημη κρατική τελετή. Η οικογένεια του Λούνγκου, σεβόμενη τη θέληση του πατριάρχη της, αρνείται κατηγορηματικά να μεταφέρει τη σορό στη Ζάμπια υπό αυτούς τους όρους και επιθυμεί μια ιδιωτική ταφή στη Νότια Αφρική. Από την άλλη, η κυβέρνηση Χιτσιλέμα, επικαλούμενη το εθνικό συμφέρον και τις δικαστικές αποφάσεις, επιμένει στην κρατική κηδεία, επιτείνοντας την πεποίθηση της οικογένειας ότι ο πρόεδρος επιθυμεί τη σορό για τους δικούς του λόγους.
Εδώ είναι που η πολιτική διαμάχη μεταμορφώνεται σε πνευματικό θρίλερ. Στην παραδοσιακή κουλτούρα της Ζάμπιας, η τελευταία επιθυμία ή η τελευταία λέξη ενός ετοιμοθάνατου έχει τεράστια πνευματική βαρύτητα. Μπορεί να λειτουργήσει ως ευλογία ή ως αμετάκλητη κατάρα. Οι υποστηρικτές του Χιτσιλέμα ερμήνευσαν τη διαθήκη του Λούνγκου όχι ως μια απλή επιθυμία, αλλά ως μια ισχυρή κατάρα που στόχευε να καταστρέψει τη ζωή και την καριέρα του Χιτσιλέμα.
Αυτή η πεποίθηση ενισχύθηκε από τις ενέργειες του ίδιου του προέδρου Χιτσιλέμα. Με διαταγή του, ένας βαθύς τάφος σκάφτηκε στο κοιμητήριο της Λουσάκα, περιμένοντας τη σορό του Λούνγκου. Ένας άδειος τάφος, σύμφωνα με τις τοπικές δεισιδαιμονίες, είναι ένας τρομακτικός οιωνός, καθώς πιστεύεται ότι «διψάει» και τελικά θα «πάρει» αυτόν που τον έσκαψε.
Πολλοί θεώρησαν αυτή την κίνηση ως μια απεγνωσμένη μαγική τελετουργία από την πλευρά του Χιτσιλέμα για να εξουδετερώσει την κατάρα του Λούνγκου. Για να το πετύχει αυτό, όμως, χρειάζεται πρόσβαση στη σορό, κάτι που εξηγεί την επιμονή του για την παρουσία του στην κηδεία. Οι κατηγορίες για μαγεία δεν είναι κάτι νέο στην πολιτική της χώρας. Ο ίδιος ο Χιτσιλέμα, αν και αφοσιωμένος Χριστιανός Αντβεντιστής, κατηγορείται συχνά ότι είναι μασόνος και σατανιστής. Από την άλλη, ο Λούνγκου κατά τη διάρκεια της προεδρίας του, ισχυριζόταν ότι ο Χιτσιλέμα χρησιμοποιούσε μαγεία εναντίον του, αλλά δήλωνε με περηφάνια ότι τα φυλαχτά της δικής του φυλής, των Μπέμπα, ήταν ισχυρότερα.
Αυτή η απίστευτη ιστορία έχει σοβαρές πολιτικές επιπτώσεις. Παρά το γεγονός ότι ο Χιτσιλέμα θεωρείται ένας σχετικά αποτελεσματικός πρόεδρος που κατάφερε να σταθεροποιήσει την οικονομία, η εμπλοκή του σε αυτό το σκάνδαλο μαγείας έχει κατακρημνίσει τη δημοτικότητά του. Για τους πολίτες της Ζάμπιας, η χρήση κακόβουλης μαγείας, αν και συνήθης, είναι κατακριτέα. Η εικόνα ενός προέδρου που φέρεται να παλεύει με κατάρες και να σκάβει άδειους τάφους, αντί να κυβερνά, είναι καταστροφική. Το ζήτημα της πρόσβασης στη σορό του Λούνγκου έχει μετατραπεί σε ένα ζήτημα «ζωής και θανάτου» για την πολιτική επιβίωση του Χιτσιλέμα.
Η υπόθεση της Ζάμπιας, αποτελεί ένα μοναδικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι μετα-αποικιακές αφρικανικές κοινωνίες πασχίζουν να ισορροπήσουν, μεταξύ μιας δημοκρατικής διακυβέρνησης και του βάρους των αρχαίων παραδόσεων.
