1.
Τα τελευταία 50 περίπου χρόνια ζούμε στην εποχή της μετανεωτερικής μαζικοδημοκρατίας, της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, του οικουμενισμού των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων», του σχετικισμού των αξιών, της αποθέωσης της αποθέωσης του ιδιωτικού, της αναγωγής του χρήματος σε πραγματικό γενικό ισοδύναμο οποιασδήποτε πράξης, γεγονότος ή σκέψης· και βεβαίως, του τέλους των ιδεολογιών!!!
Βρισκόμαστε δηλαδή αντιμέτωποι, ως πολίτες και ως κοινωνίες, με ένα πλέγμα απόψεων που όχι μόνο κυριαρχούν αλλά και επιβάλλονται με τρόπο δυναστικό, αποκλείοντας μια εύλογη αντιπαράθεση με εναλλακτικές θέσεις· όχι μέσω της απαγόρευσης και της λογοκρισίας ‒όπως κοινώς πιστεύεται‒, αλλά με όχημα τον κατακλυσμό πληροφοριών, που καθιστά αδύνατη οποιαδήποτε επιλογή και κριτική επεξεργασία τους από τον ανθρώπινο νου.
Οι μεταμοντέρνες, υπερκαταναλωτικές δυτικές κοινωνίες έχουν μοναδικό θεό το Χρήμα. Οι λειτουργίες του χρήματος αποτελούν τον μοναδικό συνεκτικό ιστό τους. Το γεγονός αυτό καθίσταται εμφανές πρωτίστως στον ρόλο που καταλαμβάνουν τα οικονομικά και τα χρηματοοικονομικά ως βασική «επιστήμη» στον χώρο της γνώσης. Ο μοναδικός θεός των σύγχρονων κοινωνιών είναι το Χρήμα· και στον θεό του Χρήματος προσφέρεται το Αίμα που ρέει γύρω μας.
Συγχρόνως, αν προσθέσουμε την κυριαρχική παρουσία των σύγχρονων ηλεκτρονικών μέσων παρακολούθησης, θα διαπιστώσουμε τη διάλυση της ιδιωτικής ζωής των ανθρώπων. Την ελευθερία της ιδιωτικής ζωής επικαλέστηκαν οι κρατούντες ως επιχείρημα για να αποσαθρώσουν τον δημόσιο χώρο. Η απώλεια του ιδιωτικού βίου είναι το αποτέλεσμα της διάλυσης του δημοσίου βίου.
Όλο και πιο συχνά εμφανίζονται στο πεδίο της διακυβέρνησης «καταστάσεις εξαίρεσης» ή «έκτακτης ανάγκης» οι οποίες επιβάλλονται στις κοινωνίες με αυταρχικό τρόπο ως μορφές κυριαρχίας. άσκησης της εξουσίας.
Η κατάσταση εξαίρεσης ή έκτακτης ανάγκης έχει καταστεί ‒ή τείνει να καταστεί, για να το διατυπώσω λιγότερο απόλυτα‒ πρότυπο διακυβέρνησης. Ενώ αρχικά γινόταν αντιληπτή ως κάτι το ασυνήθιστο, μια εξαίρεση, η οποία μπορούσε να ισχύσει μόνο για περιορισμένη χρονική περίοδο, μέσω του ιστορικού μετασχηματισμού της έχει σήμερα κανονικοποιηθεί ως μορφή διακυβέρνησης. Μέσω αυτής της έννοιας μπορούν να καταδειχθούν οι συνέπειες του μετασχηματισμού αυτού για το κράτος και τις δημοκρατίες στις οποίες ζούμε.
Κύριο χαρακτηριστικό των σύγχρονων «δημοκρατιών» αλλά και του πλέγματος των διεθνών σχέσεων είναι η παράδοξη σχέση μεταξύ νόμου και ανομίας. Η κατάσταση εξαίρεσης εγκαθιδρύει μια κρυφή, αλλά θεμελιώδη σχέση μεταξύ της ύπαρξης και της απουσίας νόμου.
Είναι ολοφάνερο ότι αντιμετωπίζουμε μια παγκόσμια κατάσταση εκτάκτου ανάγκης με πρόσχημα τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας και της προστασίας του παγκοσμιοποιημένου οικονομικού υποδείγματος η οποία νομιμοποιεί ολοένα και περισσότερες αναστολές των νόμιμων και άλλων δικαιωμάτων. Το κράτος δικαίου δυνητικά αναστέλλεται. Όλο και περισσότερο «πολιτικοποιείται» η ζωή, η «γυμνή ζωή», η «ιερή ζωή», οδηγώντας σε καταστάσεις που λίγο απέχουν από τον ολοκληρωτισμό. Το πρώτο βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση είναι η απόφαση να δοθεί η πρωτοκαθεδρία στο ιδιωτικό επί του δημοσίου, ως αποτέλεσμα διεκδίκησης της απόλαυσης της γυμνής ζωής.
Όμως το πλέον συνταρακτικό, και υπό μια έννοια παράδοξο, είναι το ότι οι άνθρωποι της Δύσης «πείθονται» για την ανάγκη αυτών των μέτρων, οδηγούμενοι σε κατάσταση εθελοδουλίας. Ο ψυχισμός τους έχει εξαντληθεί. Μάλιστα, αποδέχονται με περίεργη παθητικότητα τις πρακτικές των πολιτικών τους ηγεσιών. Το ότι οι κοινωνίες της Δύσης ζουν σε μια απολύτως παραιτημένη εποχή πιστοποιείται από τη μη αποδοχή κανενός θετικού Απολύτου. Μοναδικές υποψήφιες για το Απόλυτο είναι οι Αρνητικές πράξεις. Σήμερα η πάταξη της Παγκόσμιας Τρομοκρατίας με σειρά πολεμικών επεμβάσεων στις χώρες της Μέσης Ανατολής καθώς και τιμωρία της ολιγαρχικής Ρωσίας, χθες ο αγώνας κατά της «Αυτοκρατορίας του Κακού» και των ολοκληρωτικών καθεστώτων με αιχμή την παρωδία «των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Στον βωμό αυτών των Αρνητικών Πράξεων θυσιάζεται «ενσυνείδητα» ό,τι είχε κερδηθεί στο μέτωπο της Δημοκρατίας με την ανάπτυξη του βιομηχανικού καπιταλισμού, της αστικής τάξης και τη δυναμική έλευση στο προσκήνιο της Ιστορίας του συγκροτημένου εργατικού κινήματος.
2.
Πού οδεύει η ιστορική εποχή της μετανεωτερικότητας και της μαζικής δημοκρατίας, στον αστερισμό της οποίας βρισκόταν σε πλανητικό επίπεδο το μεγαλύτερο σχεδόν μέρος του 20ού αιώνα; Τι μας επιφυλάσσει το μέλλον δεν είναι εύκολο να ειπωθεί, παρότι το ερώτημα αυτό ταλανίζει το μυαλό των ανθρώπων κάθε κοινωνικής τάξης, έθνους, φύλου και ομάδας. Θεωρούμε, ωστόσο, πως κάποια απάντηση δίνουν οι ΗΠΑ· ή, ορθότερα, η πραγματικότητα των κοινωνικών διεργασιών στις ΗΠΑ.
Οι ΗΠΑ δείχνουν τον δρόμο για τις μελλοντικές κοινωνικές εξελίξεις στις χώρες της Δύσης και, έστω με κάποια υβριδική μορφή, στις υπόλοιπες χώρες του πλανήτη. Μπροστά μας ξεδιπλώνονται τα πρώτα αλλά σαφή δείγματα του «νέου κόσμου». Μάλιστα, η εκλογή του Τραμπ δίνει, κατά την άποψή μου, ορισμένες περισσότερο συγκεκριμένες απαντήσεις στο ερώτημα που έχει τεθεί.
Δεν αποτελεί καμία μεγάλη ανακάλυψη ότι οι ΗΠΑ αποτελούν τον προπομπό των εξελίξεων στον Δυτικό κόσμο, δεδομένης της ηγετικής θέσης που κατέχουν. Πολύ περισσότερο δε, επειδή δεν ηγούνται απλώς, αλλά και ηγεμονεύουν με την Γκραμσιανή έννοια του όρου. Με απλά λόγια, τα πολιτιστικά, καλλιτεχνικά και κοινωνικά ρεύματα φθάνουν πια στον υπόλοιπο κόσμο από τις ΗΠΑ. Εκεί γεννιούνται, αναπτύσσονται και στη συνέχεια εξαπλώνονται πρωταρχικά στην Ευρώπη και στη συνέχεια στον υπόλοιπο κόσμο.
Εντούτοις, οι εξελίξεις στην οικονομία και στην τεχνολογία με το τεράστιο βάρος τους αποτελούν ίσως τους τους πλέον «αντικειμενικούς» οδηγούς των μελλοντικών εξελίξεων. Επιγραμματικά, υποστηρίζουμε ότι:
Ο καπιταλισμός ως οικονομικό σύστημα συνεχίζει να εξαπλώνεται σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη με ποικίλες μορφές, ανάλογα με το επίπεδο ανάπτυξης των διαφόρων χωρών: χρηματοπιστωτικός στις χώρες της Δύσης, βιομηχανικός και νομισματικός στις χώρες της Ανατολικής Ασίας, υβριδικός στις υπόλοιπες χώρες. Χωρίς αντίπαλο!!! Όμως η ατμομηχανή του εδράζεται στις ΗΠΑ, όπου με την εκλογή Τραμπ προσλαμβάνει τα χαρακτηριστικά ενός υπερ-καπιταλισμού, χωρίς κανόνες, χωρίς περιορισμούς, χωρίς κεντρική ρύθμιση της παραγωγής χρήματος, ‒με την αναγνώριση κεντρικού ρόλου στα κρυπτονομίσματα‒, με στοιχεία έντονου καουμπόικου εθνικισμού (υπερακόντιση της ιδιαιτερότητας του αμερικανικού έθνους) και παλαιού μερκαντιλισμού καθώς και με άμεση συνεργασία με τις εταιρείες Τεχνητής Νοημοσύνης. Ο στόχος είναι να ελεγχθεί και να περιοριστεί οποιαδήποτε παρέμβαση ηθικής ή πολιτικής φύσης στις δραστηριότητές τους. Αυτός ο υπερ-καπιταλισμός συντονίζεται με ισχυρές ακροδεξιές θέσεις, στέλνοντας τα κεκτημένα της φιλελεύθερης δημοκρατίας στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας.
Πρόκειται για μια πορεία μετάβασης προς τον καισαρισμό, που σημαίνει ότι η Ιστορία επιστρέφει, ‒με μια ριζική αλλά άμορφη αποσυμπύκνωση του Πολιτικού‒, στη βιολογική εξέλιξη, «ζωοποιείται», αφού μοιάζει να έχουν εξαφανισθεί τα πολιτικά προβλήματα και να προέχουν οι καθαρώς οικονομικοί, ήτοι ζωώδεις ανταγωνισμοί, η επικυριαρχία των οποίων θα οδηγήσει πιθανότατα σε μια νέα έξαρση και πύκνωση του Πολιτικού. Προς το παρόν, τα δείγματα είναι κυρίως ρητορικά. Ζητούμενα είναι η μορφή και το περιεχόμενο που θα προσλάβει αυτή η νέα έξαρση και πύκνωση του Πολιτικού. Προφανώς, θα είναι έμπλεη τεχνολογικού, εκχρηματισμένου και ακροδεξιού (βλέπε τον ρόλο του Μασκ και των κρυπτονομισμάτων) περιεχομένου και θα στερείται παντελώς άλλων χαρακτηριστικών.
Τα λαϊκά στρώματα στις ΗΠΑ έχουν απωλέσει την αίσθηση ότι αποτελούν δρώντα ιστορικά υποκείμενα, ‒την οποία η πλειονότητα των Αμερικανών ψηφοφόρων των «Πολιτειών της σκουριάς» ( Rust Belt) θεωρούν ότι θα αποκαταστήσει ο σχεδόν ογδοντάχρονος δισεκατομμυριούχος του Μανχάταν…-, η κατάργηση του δημόσιου χώρου και ο ευτελισμός του καθετί που αναφέρεται ως δημόσιο, συμπαρασύρουν τον μέχρι σήμερα υφιστάμενο δικαιικό και πολιτικό πολιτισμό, ο οποίος παρά τις ελλείψεις και τα προβλήματά του αποτελούσε ένα ανάχωμα στη κατακλυσμιαία επίθεση του αδηφάγου κεφαλαίου, του οποίου απόλυτος υπηρέτης είναι ο νυν πρόεδρος.
Συγχρόνως, και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο, όλα τα παραπάνω συνεισφέρουν τα μέγιστα, στη μετάλλαξη του λαού σε κατακερματισμένη κοινή γνώμη, στη μετάβαση από την εξέγερση των μαζών στον ατομικό ναρκισσισμό, στη λατρεία του εφήμερου, στον ολοκληρωτισμό μιας ελευθερίας χωρίς ισότητα και χωρίς αδελφοσύνη· τελικά, στη δημιουργία ενός κατακερματισμένου ατόμου!!! Το άμεσο μέλλον εγγράφεται εμφανώς σε αυτό το πλαίσιο. Είναι η εποχή που «οι πάνω» ή η ολιγαρχία του πλούτου (τα «μαύρα μυρμήγκια» του Χ. Θορώ[1], επιχειρούν (απλά;) να επιβληθούν πλήρως, με τρόπο αναίσχυντο και απροκάλυπτο, στο πλήθος «των κάτω» (τα «κόκκινα μυρμήγκια»).
3.
Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται το βιβλίο του Κώστα Μελά «Μετά τη «μετα-εποχή» τι;».
Ο Κώστας Μελάς, στο αναφερόμενο βιβλίο, θέτει το ακόλουθο ερώτημα: αφού η μετανεωτερικότητα, η παγκοσμιοποίηση, η μαζικοδημοκρατία και ο νεοφιλελευθερισμός έχουν φτάσει στα όριά τους, τι έρχεται; Ποιο είναι το επόμενο στάδιο της Ιστορίας;
Ο συγγραφέας γνωρίζει ότι όχι μόνο η ιστορία είναι ανοικτή, αλλά και ότι τα πραγματικά αποτελέσματα της ιστορικής δράσης των ανθρώπων δεν είναι περίπου ποτέ αυτά που τα δρώντα υποκείμενα είχαν ως στόχο. Στην περίφημη επιστολή του προς τον Γιόζεφ Μπλοχ (21 Σεπτεμβρίου 1890): Ο Ένγκελς αναφέρει χαρακτηριστικά ότι η ιστορία δημιουργείται με τέτοιο τρόπο ώστε «αυτό που προκύπτει είναι κάτι που κανείς δεν είχε θελήσει» (unintended consequences / μη ηθελημένες συνέπειες). Οι επιμέρους συνειδητές προθέσεις και θελήσεις των ανθρώπων συγκρούονται μεταξύ τους σαν ένα σύνολο δυνάμεων (συνισταμένη), παράγοντας τελικά ένα ιστορικό αποτέλεσμα που μοιάζει με τυφλό, ασυνείδητο φυσικό προτσές.
Συνεπώς κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για το που θα οδηγήσουν οι ετερογενείς σκοποί της ιστορίας. Ως εκ τούτου uα πρέπει να ειπωθεί εμφατικά ότι η μελλοντική ιστορία μπορεί να γνωσθεί μόνον ως μορφή και δυνατότητα και όχι ως περιεχόμενο και συμβάν.
Μια περιγραφή της σημερινής κατάστασης, η οποία θα ήθελε να προσανατολισθεί προς το μέλλον και συνάμα να υποκαταστήσει την αχάριστη προσπάθεια της πρόβλεψης συμβάντων, οφείλει να εξάρει εκείνες τις απόψεις των καίριων ιστορικών παραγόντων, στις οποίες αποδίδει δυναμική ικανή να διαμορφώσει γεγονότα.
4.
Σε συμφωνία με τα παραπάνω ο συγγραφέας καταγράφει με ακρίβεια τις εξελίξεις που ήδη βλέπουμε να ξετυλίγονται:
Την επιστροφή του γεωπολιτικού ανταγωνισμού (ΗΠΑ – Κίνα – Ρωσία).
Την κυριαρχία της Τεχνητής Νοημοσύνης και των τεχνολογικών κολοσσών.
Την αυταρχική στροφή των δημοκρατιών.
Τον κατακερματισμό του ατόμου, την απώλεια συλλογικής ταυτότητας και τη νοσταλγία του πολιτικού-Οδηγητή.
Την ιδιωτικοποίηση των πάντων – ακόμη και του χρήματος (κρυπτονομίσματα).
Θεωρεί ότι η δημοκρατία έχει περάσει από 3 φάσεις και τώρα βρισκόμαστε στην εποχή της κατάρρευσης του Σοσιαλισμού και του Φιλελευθερισμού και στην ανάδειξη της Φιλελεύθερης Δημοκρατίας του Κέντρου, ως κυρίαρχης τάσης. Αυτό είναι σημαντικό στο βαθμό που ο συγγραφέας, εκτός από τη σημασία του Οικονομικού, θεωρεί ως εξίσου σημαντικό, το πρωτείο του Πολιτικού.
Το βιβλίο δεν είναι μια αφηρημένη θεωρία. Είναι ένας χάρτης του παρόντος, που μας βοηθά να δούμε τις δυνάμεις που διαμορφώνουν τον κόσμο.
Ο συγγραφέας είναι ασυμβίβαστος στην κριτική του:
Αποκαλύπτει τη ρητορική του «μικρότερου κακού» ως δικαιολογία για την παθητικότητα.
Δείχνει πώς η «φιλελεύθερη δημοκρατία» έχει εκφυλιστεί σε «μαζικοδημοκρατική μεταδημοκρατία».
Αποδομεί τον μύθο ότι το διαδίκτυο και τα social media διευρύνουν τη δημοκρατία-αντιθέτως, λειτουργούν ως μηχανισμοί ελέγχου.
Περιγράφει πώς η τεχνοεπιστήμη και οι αλγόριθμοι υποτάσσονται στα συμφέροντα των ολιγαρχών.
Αυτή η κριτική είναι απαραίτητη για να ξεφύγουμε από την αφέλεια και να δούμε την πραγματικότητα κατάματα.
5.
Που βρίσκεται όμως σήμερα το παγκόσμιο σύστημα και με ποιους φορείς, στρατηγική και θεσμούς θα πάμε στο μέλλον;
Σήμερα, το παγκόσμιο σύστημα έχει περάσει στον κρατικό καπιταλισμό της πλατφόρμας. Ο καπιταλισμός ξεκίνησε τον 19ο αιώνα ως ανταγωνιστικός, μετατράπηκε σε μονοπωλιακό/χρηματοπιστωτικό, σε ψηφιακό, σε καπιταλισμό της πλατφόρμας και τώρα σε κρατικό καπιταλισμό της πλατφόρμας. Τα στοιχεία του συστήματος που ο Κώστας Μελάς περιγράφει, ανιχνεύονται στα δύο τελευταία στάδια του συστήματος.
Ωστόσο, η εξέλιξη δεν τελειώνει εδώ. Όπως δείχνουν οι τάσεις τα τελευταία χρόνια, μπαίνει στην εξίσωση ένας αποφασιστικός παράγοντας-το διάστημα. Το σύστημα βαδίζει προς τον διαστημικό καπιταλισμό της πλατφόρμας και στον διαστημικό κρατικό καπιταλισμό της πλατφόρμας. Με τα δεδομένα αυτά, αναμένονται μεγάλες αλλαγές, στο βαθμό που οι συνθήκες στο διάστημα είναι εντελώς διαφορετικές από αυτές που επικρατούν στη Γη.
Σε πολιτικό/κοινωνικό επίπεδο, υπάρχουν τρεις διέξοδοι:
Η αντιδημοκρατική ρήξη: η τεχνο-ολιγαρχική στρατηγική του «Σκοτεινού Διαφωτισμού»[2].
Η πολυπολική ψηφιακή τάξη: κατακερματισμός σε εθνικά και περιφερειακά οικοσυστήματα.
Η δημοκρατική/κοινωνική διέξοδος: οι πλατφόρμες ως κοινωφελείς υποδομές υπό δημόσιο ή συνεταιριστικό έλεγχο.
Αυτές οι πολιτικές εκβάσεις δεν θα εξελιχθούν στο κενό. Υπάρχουν όρια, από την οικολογική καταστροφή, μέχρι το συστημικό χάος και τον πόλεμο.
Μετά τη “μετα-εποχή” δεν έρχεται μία εξέλιξη. Έρχονται τρεις δρόμοι. Και η επιλογή του δρόμου – θετικού ή αρνητικού – είναι στα χέρια μας. Όχι της Ιστορίας, αλλά των πολιτικών, κοινωνικών και γεωπολιτικών συγκρούσεων της επόμενης δεκαετίας.
[1] Ο Αμερικανός φιλόσοφος και συγγραφέας Χένρυ Ντέιβιντ Θορώ περιγράφει στο διάσημο έργο του «Walden, ή Η ζωή στο δάσος» (1854) (στο κεφάλαιο “Brute Neighbors”) μια επική, σιωπηλή μάχη ανάμεσα σε κόκκινα και μεγάλα μαύρα μυρμήγκια. Η Πολιτική Αλληγορία: Παρομοίασε τα κόκκινα μυρμήγκια με “Ρεπουμπλικάνους” (Red Republicans) και τα πολύ μεγαλύτερα μαύρα μυρμήγκια με “Δεσπότες/Ιμπεριαλιστές” (Black Imperialists), υποδεικνύοντας τα πάθη της πολιτικής και τις ανθρώπινες συγκρούσεις της εποχής τους.
[2] Κ. Μελάς, Οι θεωρητικές βάσεις του Σκοτεινού Διαφωτισμού και η φιλοσοφική εκδοχή του Νικ Λαντ, Περιοδικό Φρέαρ, 09.2026, https://mag.frear.gr/oi-theoritikes-vaseis-toy-skoteinoy-diafotismoy-kai-i-filosofiki-ekdochi-toy-nik-lant/
