Σημείωση: Το κείμενο αυτό αποτελεί συνέχεια του κειμένου με τίτλο «Εκλογές στη Χιλή» που δημοσιεύτηκε στις 22 Νοεμβρίου.
Η επικράτηση του Χοσέ Αντόνιο Καστ στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών της Χιλής στις 14 Δεκεμβρίου, με 58,3% έναντι 41,7% της Γιανέτ Χάρα, σηματοδοτεί μια καμπή για την πολιτική ισορροπία στη χώρα και, ευρύτερα, για τη γεωοικονομική αρχιτεκτονική του αποκαλούμενου «Τριγώνου του Λιθίου». Το σύμπλεγμα Χιλής–Αργεντινής–Βολιβίας, που συγκεντρώνει μεταξύ 60% και 75% των γνωστών παγκόσμιων αποθεμάτων λιθίου, παραμένει καταλύτης της ενεργειακής μετάβασης, επηρεάζοντας αλυσίδες αξίας, συμμαχίες και τεχνολογικές ισορροπίες σε πλανητική κλίμακα.
Παρότι η Νότια Αμερική διαθέτει την πρώτη ύλη, η Κίνα εξακολουθεί να κυριαρχεί στην καθετοποίηση: διύλιση, καθαρισμός, καθοδικά υλικά και κατασκευή μπαταριών. Η συνεπής διείσδυση κινεζικών εταιρειών στη Χιλή, την Αργεντινή και τη Βολιβία διαμόρφωσε μια σχεδόν δομική εξάρτηση της περιοχής από κινεζική τεχνογνωσία και χρηματοδότηση. Ωστόσο, οι πρόσφατες εκλογικές μετατοπίσεις σε Βολιβία και Αργεντινή –με ορατή επανατοποθέτηση προς την Ουάσινγκτον– έχουν αρχίσει να κλονίζουν αυτό το γεωπολιτικό υποσύστημα, δημιουργώντας χώρο για αμερικανική εμπλοκή στον κρίσιμο τομέα των ορυκτών. Η νίκη Καστ έρχεται να ενισχύσει το μοτίβο ενός περιφερειακού πολιτικού εκκρεμούς που κινείται προς τα δεξιά, λιγότερο ανεκτικού σε ανεξέλεγκτη κινεζική επιρροή.
Η Χιλή υπήρξε διαχρονικά επιδέξιος «ισορροπιστής». Ευθυγραμμισμένη θεσμικά με τις δυτικές αξίες, τη δημοκρατία και τις ελεύθερες αγορές, διατήρησε ταυτόχρονα μια πραγματιστική, ανοιχτή σχέση με το Πεκίνο. Από τον Ρικάρντο Λάγος και τη Μισέλ Μπατσελέτ, έως τον Σεμπαστιάν Πινιέρα και τον Γκαμπριέλ Μπόριτς, το Σαντιάγο καλλιέργησε στρατηγική αυτονομία, αξιοποιώντας τα οφέλη του διμερούς εμπορίου με την Κίνα χωρίς να θυσιάζει τη θεσμική του αγκύρωση στο ατλαντικό στρατόπεδο. Η άνοδος Καστ δεν σημαίνει αναγκαστικά ρήξη, κατατείνει όμως σε αναδιατύπωση προτεραιοτήτων: ασφάλεια, μετανάστευση, αγορές, συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου και τα κρίσιμα ορυκτά της ενεργειακής μετάβασης.
Η πραγματικότητα όμως, παραμένει δύσκολη: η Κίνα είναι ο κορυφαίος εμπορικός εταίρος της Χιλής, ο πρώτος προορισμός για τον χαλκό –το θεμέλιο της εξαγωγικής βάσης της Χιλής– και σημαντικός επενδυτής στο λίθιο. Αυτή η αλληλεμπλοκή καθιστά απίθανη μια απότομη αποσύνδεση. Όμως, η πολιτική «μόνο Κίνα» υποχωρεί μπροστά σε μια πιο σύνθετη στρατηγική διαφοροποίησης. Εδώ παρεμβάλλονται οι Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες, βλέποντας το Τρίγωνο του Λιθίου ως κρίσιμη συνιστώσα της βιομηχανικής πολιτικής τους, προωθούν εργαλεία προσέγγισης: χρηματοδότηση υποδομών και διύλισης, τεχνικά πρωτόκολλα ESG, ασφαλείς αλυσίδες εφοδιασμού και συμπράξεις για ημι-καθετοποίηση εντός του Δυτικού Ημισφαιρίου.
Σε αυτό το σκηνικό, η Χιλή διαθέτει μοναδική μόχλευση. Πέρα από τα υπεράφθονα αλατούχα κοιτάσματα (salars) για ανθρακικό και υδροξείδιο λιθίου, κρατά και το κλειδί του χαλκού, του νευραλγικού μετάλλου για την ηλεκτροκίνηση και τα δίκτυα. Η δυνατότητα « συμφωνιών πακέτου λιθίου-χαλκού» αυξάνει την διαπραγματευτική της ισχύ έναντι τόσο του Πεκίνου όσο και της Ουάσινγκτον. Μια κυβέρνηση Καστ θα μπορούσε να αξιοποιήσει αυτή την ισχύ σε τρία επίπεδα:
Στο θεσμικό/ρυθμιστικό: πιο καθαρό πλαίσιο αδειοδοτήσεων, κίνητρα για προστιθέμενη αξία εντός χώρας , αυστηρά περιβαλλοντικά στάνταρ για κοινωνική αποδοχή, με παράλληλη ταχύτερη πρόοδο σε νέες τεχνολογίες εξαγωγής (άμεση εκχύλιση – DLE).
Στο γεωοικονομικό: συμφωνίες με αμερικανικούς και ευρωπαϊκούς παίκτες για κοινές εγκαταστάσεις καθαρισμού, σύζευξη με προγράμματα όπως το Inflation Reduction Act μέσω «φιλικά ευθυγραμμισμένων» κανόνων προέλευσης, και διεύρυνση των αγοραστών πέραν της Ασίας.
Στο επίπεδο της ασφαλείας/αλυσίδων εφοδιασμού: πρωτόκολλα ιχνηλασιμότητας, αποτροπή συγκέντρωσης κινδύνου σε έναν προμηθευτή τεχνολογίας, και συμμετοχή σε σχήματα ανταλλαγής πληροφοριών για κρίσιμα ορυκτά.
Η μετατόπιση δεν προμηνύει ρήξη με την Κίνα· προϊδεάζει όμως για έναν νέο πραγματισμό: η Χιλή θα συνεχίσει να συνεργάζεται όπου έχει όφελος, ενώ θα «ασφαλίζει» τα συμφέροντά της πολλαπλασιάζοντας επιλογές. Η περιφερειακή δυναμική ενισχύει αυτή την κατεύθυνση. Στην Αργεντινή, η κυβέρνηση Μιλέι στέλνει σήματα οικονομικού ανοίγματος και δυτικής αναβάθμισης, διευκολύνοντας έργα που στοχεύουν σε εξαγωγές προς Βόρεια Αμερική. Στη Βολιβία, όπου το κράτος παίζει πιο μεγάλο ρόλο στο λίθιο, η συζήτηση για τεχνολογική αναβάθμιση (DLE, υφάλμυρα ύδατα, διαχείριση υδατικού αποτυπώματος) επαναφέρει τη Δύση ως εναλλακτικό τεχνολογικό εταίρο. Σε αυτό το φόντο, μια Χιλή περισσότερο «ισορροπιστική» λειτουργεί ως «άγκυρα» σταθερότητας για ολόκληρο το τρίγωνο.
Υπάρχουν και ευρύτερες γεωπολιτικές απολήξεις. Η ευρωπαϊκή αναζήτηση ασφαλούς πρόσβασης σε κρίσιμα ορυκτά, η ιαπωνική και κορεατική στρατηγική για διαφοροποίηση προμηθειών και η ινδική προσπάθεια να μπει στην αλυσίδα των μπαταριών, δημιουργούν έναν πολυκεντρικό ανταγωνισμό. Η Χιλή μπορεί να κεφαλαιοποιήσει την αξιοπιστία της, προσφέροντας σταθερούς κανόνες, αρκεί να αντιμετωπίσει με σοβαρότητα τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές ευαισθησίες στις περιοχές εξόρυξης (υδατικοί πόροι, δικαιώματα ιθαγενών κοινοτήτων, αποκατάσταση οικοσυστημάτων). Η βιωσιμότητα δεν είναι απλώς ηθική προϋπόθεση· είναι εμπορικό πλεονέκτημα σε μια αγορά που τιμολογεί ρίσκο και προτιμά «καθαρά» βαρέα βιομηχανικά ίχνη.
Συνολικά, η εκλογή Καστ δεν συνεπάγεται άμεση γεωστρατηγική ανατροπή, αλλά εγκαινιάζει μια φάση σταδιακής αναπροσαρμογής: στενότερη συνεργασία με τις ΗΠΑ, διατήρηση των οικονομικών δεσμών με την Κίνα, και έμφαση στην καθετοποίηση αξίας εντός της περιοχής. Ως ο πιο πολύτιμος κρίκος του Τριγώνου του Λιθίου – με το πρόσθετο χαρτί του χαλκού– η Χιλή βρίσκεται σε θέση να καθορίσει όχι μόνο τη δική της πορεία, αλλά και το περίγραμμα του ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων στη Λατινική Αμερική. Το επόμενο διάστημα θα κριθεί από το αν η νέα κυβέρνηση θα μετατρέψει την αφηρημένη «στρατηγική αυτονομία» σε χειροπιαστή βιομηχανική πολιτική, με επενδύσεις, τεχνολογία και κανόνες που αντέχουν στον χρόνο.
