Από την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία το 2022, ο κόσμος συνειδητοποίησε ότι η ενεργειακή και βιομηχανική ασφάλεια δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Ενώ η προσοχή στράφηκε αρχικά στο φυσικό αέριο, μια άλλη, πιο σιωπηλή εξάρτηση άρχισε να ανησυχεί τους στρατηγικούς αναλυτές στην Ουάσιγκτον και τις Βρυξέλλες: η κυριαρχία της Κίνας στις κρίσιμες πρώτες ύλες. Έτσι γεννήθηκε η πρωτοβουλία Minerals Security Partnership (MSP), η οποία γρήγορα απέκτησε το προσωνύμιο «Μεταλλικό ΝΑΤΟ».
Το «Μεταλλικό ΝΑΤΟ» δεν είναι ένας στρατιωτικός σχηματισμός, αλλά ένα οικονομικό και διπλωματικό μέτωπο. Ξεκίνησε το 2022 από τις ΗΠΑ και συμπεριέλαβε ισχυρούς παίκτες όπως ο Καναδάς, η Αυστραλία, η Ιαπωνία και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο στόχος ήταν σαφής: η δημιουργία ασφαλών αλυσίδων εφοδιασμού για μέταλλα όπως το λίθιο, το κοβάλτιο και οι σπάνιες γαίες. Χωρίς αυτά, η κατασκευή ηλεκτρικών αυτοκινήτων, ανεμογεννητριών, αλλά και προηγμένων οπλικών συστημάτων (όπως οι πύραυλοι Javelin ή τα μαχητικά F-35) είναι αδύνατη.
Η Κίνα ελέγχει σήμερα περίπου το 60% της παγκόσμιας εξόρυξης και το 90% της επεξεργασίας πολλών από αυτά τα μέταλλα. Το «Μεταλλικό ΝΑΤΟ» επιδιώκει το λεγόμενο «friend-shoring», δηλαδή τη μεταφορά της παραγωγής και επεξεργασίας σε χώρες που μοιράζονται τις ίδιες αξίες της Δύσης και δεν θα χρησιμοποιήσουν τους φυσικούς πόρους ως μέσο εκβιασμού.
Τον Δεκέμβριο του 2024, η συμμαχία προχώρησε σε μια κίνηση-σταθμό: τη δημοσίευση ενός καταλόγου με 12 αμυντικά κρίσιμα υλικά. Αυτά τα μέταλλα αποτελούν πλέον την «κόκκινη γραμμή» της Δύσης. Το αλουμίνιο, το τιτάνιο και το βολφράμιο είναι απαραίτητα για τη δομή και την αντοχή των πολεμικών μηχανών. Το γάλλιο και το γερμάνιο είναι η «καρδιά» των ραντάρ και των αισθητήρων νυχτερινής όρασης. Οι σπάνιες γαίες είναι οι αόρατοι μαγνήτες που επιτρέπουν την ακρίβεια στις τηλεπικοινωνίες και την κατεύθυνση πυρών.
Η στρατηγική αυτή δεν αφορά μόνο την εξόρυξη. Περιλαμβάνει την επεξεργασία και την ανακύκλωση. Στόχος είναι έως το 2030, το 10% των αναγκών της Δύσης να καλύπτεται από εγχώρια εξόρυξη, το 40% από εγχώρια επεξεργασία και το 25% από ανακύκλωση.
Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ
Σε αυτό το παγκόσμιο σκάκι, η Ελλάδα δεν είναι απλός θεατής, αλλά ένας σημαντικός πυλώνας. Η χώρα διαθέτει ένα από τα πλουσιότερα και πιο ποιοτικά κοιτάσματα βωξίτη στην Ευρώπη. Ο βωξίτης είναι η πρώτη ύλη για το αλουμίνιο, το οποίο είναι το πρώτο στη λίστα του ΝΑΤΟ. Μέσω της εταιρείας Metlen (πρώην Μυτιληναίος), η Ελλάδα είναι ο μοναδικός καθετοποιημένος παραγωγός αλουμίνας και αλουμινίου στην ΕΕ, γεγονός που την καθιστά πυλώνα της ευρωπαϊκής αυτονομίας.
Ωστόσο, η ελληνική συνεισφορά επεκτείνεται και σε πιο σπάνια υλικά. Το γάλλιο, απαραίτητο για τα μικροτσίπ και τα ραντάρ, παράγεται σήμερα σχεδόν αποκλειστικά στην Κίνα. Η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να καλύψει το 100% των αναγκών της ΕΕ σε γάλλιο, ανακτώντας το ως παραπροϊόν από την επεξεργασία του βωξίτη. Πρόκειται για μια τεχνολογική καινοτομία που μετατρέπει τη βιομηχανική λάσπη σε στρατηγικό υλικό.
Επιπλέον, η συζήτηση για το αντιμόνιο στη Χίο και το νικέλιο/κοβάλτιο στη Λάρυμνα (Λάρκο) δείχνει ότι το ελληνικό υπέδαφος μπορεί να προσφέρει λύσεις που μέχρι πρότινος θεωρούνταν αδύνατες. Η περιοχή της Κασσάνδρας στη Χαλκιδική ήδη συνεισφέρει σημαντικά, ενώ το ενδιαφέρον για τα «κρίσιμα ορυκτά» έχει φέρει ξένες επενδύσεις και ευρωπαϊκά κονδύλια μέσω της Πράξης για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (CRMA).
Η σημασία της Ελλάδας στο «Μεταλλικό ΝΑΤΟ» ενισχύεται από τη γεωγραφική της θέση. Τα λιμάνια της Αλεξανδρούπολης και του Πειραιά αποτελούν πύλες εισόδου για υλικά που έρχονται από άλλους χώρες (όπως η Ινδία ή η Αυστραλία) με προορισμό τις βιομηχανίες της Κεντρικής Ευρώπης. Η Ελλάδα μετατρέπεται σε έναν «διάδρομο ασφαλείας» που παρακάμπτει επικίνδυνες θαλάσσιες οδούς ή εχθρικά εδάφη.
Φυσικά, η πορεία δεν είναι χωρίς εμπόδια. Η εξόρυξη παραμένει μια δραστηριότητα με περιβαλλοντικές προκλήσεις και οι τοπικές κοινωνίες συχνά αντιδρούν. Η πρόκληση για τους εμπλεκόμενους είναι να αποδείξουν ότι η εξόρυξη του 21ου αιώνα μπορεί να είναι «πράσινη» και βιώσιμη, χρησιμοποιώντας τεχνολογίες μηδενικών ρύπων.
Για την Ελλάδα, αυτή η συγκυρία αποτελεί μια μεγάλη ευκαιρία: από μια χώρα που βασιζόταν παραδοσιακά στον τουρισμό και τη ναυτιλία, να αναδειχθεί σε έναν σημαντικό τεχνολογικό και ενεργειακό πυλώνα, για τις διεθνείς ισορροπίες.
Παράλληλα, η Τουρκία παίζει σημαντικό ρόλο στο «Μεταλλικό ΝΑΤΟ». Η Τουρκία εξάγει κυρίως στην ΕΕ δύο πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας, το αντιμόνιο και τα βορικά άλατα. Στην πραγματικότητα, η ΕΕ είναι πλήρως εξαρτημένη από την Τουρκία σε ότι αφορά αυτές τις πρώτες ύλες.
Για το αντιμόνιο, το ποσοστό εξάρτησης της ΕΕ από εισαγωγές ανέρχεται στο 100%. Η Τουρκία εξάγει στην ΕΕ το 62% του αντιμονίου που χρειάζεται, η Βολιβία το 20% και η Γουατεμάλα το 7%. Το αντιμόνιο χρησιμοποιείται στην αμυντική/διαστημική βιομηχανία, στην κλωστοϋφαντουργία, στην αυτοκινητοβιομηχανία και στις κατασκευές.
Και για τα βορικά άλατα, το ποσοστό εξάρτησης της ΕΕ από εισαγωγές ανέρχεται στο 100%. Η Τουρκία εξάγει στην ΕΕ το 98% των βορικών που χρειάζεται και τα οποία χρησιμοποιούνται στην αμυντική/διαστημική βιομηχανία, στα ηλεκτρονικά, στην αυτοκινητοβιομηχανία, στις βιομηχανίες έντασης ενέργειας, στην ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές, στον αγροτοδιατροφικό τομέα, στον ψηφιακό τομέα και στις κατασκευές.
Το «Μεταλλικό ΝΑΤΟ» είναι μια υπενθύμιση ότι η τεχνολογική πρόοδος, εξακολουθεί να έχει ως βάση τα υλικά που κρύβονται στο έδαφος. Και το ΝΑΤΟ δηλώνει πάντα έτοιμο να μπει στον παγκόσμιο ανταγωνισμό για αυτά τα υλικά.
