Μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μεγάλο μέρος των διπλωματών φορούσε στολές, μια τάση η οποία εξαφανίστηκε στη μεταπολεμική περίοδο. Όχι όμως πλήρως. Ακόμα και τον 21ο αιώνα παραμένουν κάποια υπολείμματα που συμβολίζουν μια άλλη εποχή.
ΠΡΙΝ ΤΟ 1781: Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΩΣ ΠΟΛΥΤΕΛΕΙΑ
Στα μέσα του 18ου αιώνα, ο πρεσβευτής ήταν αξίωμα μόνο για πλούσιους. Απεσταλμένος σε ξένη αυλή, παρουσιαζόταν με δικά του ενδύματα-όσο ακριβότερα, τόσο μεγαλύτερο το κύρος του. Η εμφάνιση αυτή δεν ήταν απλώς προσωπική υπόθεση: οι οικογένειες χρεώνονταν για χρόνια προκειμένου ο γιος τους να αντιπροσωπεύσει με αξιοπρέπεια το στέμμα. Η διπλωματία λειτουργούσε έτσι ως κλειστός κύκλος της υψηλής αριστοκρατίας, όπου η οικονομική δυνατότητα αποτελούσε de facto προϋπόθεση εισόδου. Η πρόσβαση στο επάγγελμα καθοριζόταν από τον τίτλο και την περιουσία, όχι από την ατομική ικανότητα.
1781: Η ΓΑΛΛΙΚΗ ΛΥΣΗ
Το 1781, η Γαλλία του Λουδοβίκου ΙΣΤ’ θέσπισε την πρώτη επίσημη διπλωματική στολή. Η απόφαση είχε διπλό αποτέλεσμα. Πρώτον, οικονομικό: το κράτος ντύνει πλέον τον απεσταλμένο του, αποσυνδέοντας το αξίωμα από την προσωπική περιουσία. Δεύτερον, θεσμικό: το πρόσωπο υποχωρεί μπροστά στο αξίωμα. Η στολή μετατρέπει τον άνθρωπο σε φορέα εντολών, αφού δεν μιλά πλέον ο ίδιος, αλλά η χώρα. Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτή η «εξαφάνιση του ατόμου» ήταν συμβατή και με τον απόλυτο μοναρχισμό. Ο βασιλικός απεσταλμένος δεν έπρεπε να λάμπει ως άτομο, αλλά ως προέκταση της εξουσίας.
1815–1914: Η ΣΤΟΛΗ ΩΣ ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ
Μετά το Συνέδριο της Βιέννης (1815), οι διπλωματικοί βαθμοί κωδικοποιήθηκαν και η προτεραιότητα ρυθμίστηκε. Η στολή έγινε η ορατή μορφή αυτού του κανονισμού, στο βαθμό που η πυκνότητα του κεντήματος στο μανίκι αντιστοιχούσε στο βαθμό, και η σειρά εισόδου στις τελετές έπαψε να αποτελεί πηγή διενέξεων. Ταυτόχρονα, η στολή διαδόθηκε πέρα από τη Γαλλία: η βρετανική αυλή υιοθέτησε παρόμοιο σχέδιο επί Γεωργίου Δ΄, και με την επέκταση των αυτοκρατοριών, ο ευρωπαϊκό κώδικας διπλωματικής ένδυσης εξήχθη σε κάθε πρεσβεία, από την Κωνσταντινούπολη μέχρι το Πεκίνο. Η διπλωματία της εποχής ήταν ένα ευρωπαϊκό κλειστό κλαμπ με αποκλειστικά μέλη, όπου η στολή ήταν το ένδυμα του «επίλεκτου κόσμου» απέναντι στα εδάφη που κυβερνούσε.
Η ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ ΕΞΑΙΡΕΣΗ
Από νωρίς, οι Ηνωμένες Πολιτείες αμφισβήτησαν το σύστημα. Αν και υιοθέτησαν στολή το 1814, ο Άντριου Τζάκσον την απλοποίησε το 1829, και το 1853 ο υπουργός Εξωτερικών Ουίλιαμ Μάρσι ζήτησε από τους διπλωμάτες να εμφανίζονται με «το απλό ένδυμα του Αμερικανού πολίτη». Το Κογκρέσο οριστικοποίησε την κατάργηση το 1867. Το αίτημα ήταν ρητό: ο πρεσβευτής μιας δημοκρατίας δεν μπορεί να φέρει λιβρέα, γιατί δεν είναι υπηρέτης αυλής. Η διπλωματική νομιμότητα εδώ δεν προήλθε από την τελετουργική ομοιομορφία, αλλά από την εκλογική εντολή. Στην κηδεία του Εδουάρδου Ζ’ το 1910, ο Θεόδωρος Ρούζβελτ εμφανίστηκε ως ο μόνος ξένος εκπρόσωπος χωρίς στολή και διακρίσεις, Ήταν μια ιστορική σκηνή που συμβόλισε δύο αντίρροπες αντιλήψεις για το πού στηρίζεται η εξουσία.
ΜΕΤΑ ΤΟ 1945: Η ΜΕΓΑΛΗ ΥΠΟΧΩΡΗΣΗ
Η κατάρρευση της διπλωματικής στολής συνέβη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και οφείλεται σε τρεις συγκλίνουσες εξελίξεις.
Πρώτον, η αποαποικιοποίηση. Δεκάδες νέα κράτη εισήλθαν στη διπλωματική σκηνή χωρίς αυλές, χωρίς παράδοση λιβρέας και, κυρίως, χωρίς πρόθεση να υιοθετήσουν τους κώδικες των πρώην αποικιοκρατών. Το σύστημα της Βιέννης ήταν κατασκευασμένο για μοναρχίες, ενώ η νέα τάξη ήταν κυρίως δημοκρατίες και κοινοβουλευτικά καθεστώτα.
Δεύτερον, η μαζικοποίηση του επαγγέλματος. Η διπλωματία έπαψε να είναι αξίωμα λίγων φορέων τίτλων και έγινε μια σταδιοδρομία ανοιχτή σε υπαλλήλους, με εξετάσεις και μισθοδοσία. Η στολή, σχεδιασμένη για μια μικρή ομάδα πρέσβεων υψηλής ιεραρχίας, ήταν δυσανάλογα δαπανηρή και ξένη προς την ιδιότητα του δημόσιου υπαλλήλου.
Τρίτον, οι ίδιες οι αυλές εξαφανίστηκαν. Η στολή φοριέται ενώπιον κυρίαρχου προσώπου. Όταν οι μοναρχίες συρρικνώθηκαν σε λίγα κράτη, η χρήση της συρρικνώθηκε αναλόγως.
Σταθμοί αυτής της πορείας είναι, πρώτον, η στέψη της Ελισάβετ Β΄ το 1953, που ήταν η τελευταία μεγάλη συγκέντρωση στολών, δεύτερον, η επίσκεψη της ίδιας βασίλισσας στο Παρίσι το 1972, όπου ο διευθυντής του πρωτοκόλλου Ζακ Σενάρ εμφανίστηκε με κεντημένο σακάκι σε μια από τις τελευταίες τέτοιες φωτογραφίες και τρίτον, η δεκαετία του 1970, κατά την οποία το περιλαίμιο της Λεγεώνας της Τιμής πέρασε από τη χρήση, στην έκθεση σε μουσείο.
Η ΓΑΛΛΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ: ΜΙΑ ΠΑΡΕΚΚΛΙΣΗ
Η Γαλλία αξίζει ξεχωριστής μνείας επειδή αποτελεί παρέκκλιση. Πρόκειται για δημοκρατία με κρατική τελετουργία μοναρχικού τύπου. Το παράδοξο αυτό εξηγείται ιστορικά. Η Δημοκρατία κληρονόμησε το κράτος του Βοναπάρτη και διατήρησε την επίσημη μεγαλοπρέπεια, ως εργαλείο κρατικής εξουσίας. Έτσι, το 2001, στη γιορτή της Πρωτοχρονιάς στο Βατικανό, επτά πρέσβεις φορούσαν ακόμη στολή: Βέλγιο, Ισπανία, Γαλλία, Μονακό, Ολλανδία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ταϊλάνδη, δηλαδή έξι μοναρχίες και μία δημοκρατία. Η γαλλική παρουσία δεν ήταν νοσταλγία, αλλά συνέχεια της συγκεντρωτικής κρατικής παράδοσης.
ΣΗΜΕΡΑ: ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΕΔΑΦΟΣ
Πλέον η στολή επιβιώνει μόνο όπου η κυριαρχία ενσαρκώνεται σε πρόσωπο. Οι τελευταίες πρεσβείες όπου φοριέται, τουλάχιστον από τους εκπροσώπους της Βρετανίας, είναι η Μαδρίτη, η Μπανγκόκ και η Ρώμη, τρεις αυλές, από τις οποίες δύο μοναρχικές και μια παπική. Στην πρεσβεία της Γαλλίας στο Βατικανό, η οποία κατά την παράδοση τηρούσε πιο αυστηρά το τυπικό, η πρόσφατη πρακτική (επίσημο σκούρο κουστούμι αντί για στολή στις παρουσιάσεις διαπιστευτηρίων) δείχνει ότι ακόμη και η γαλλική εξαίρεση υποχωρεί.
ΤΙ ΑΛΛΑΞΕ
Η εξαφάνιση της στολής σηματοδοτεί την αντικατάσταση μιας νομιμότητας από μια άλλη. Το σύστημα της ιεραρχικής ενδυμασίας συνοδευόταν από κλειστή πρόσβαση, αυλική λογική και αυτοκρατορική εξωτερική πολιτική. Το σύστημα της ανώνυμης σκούρας ενδυμασίας συνοδεύει μια διπλωματία μαζική, επαγγελματική, μεσοαστική, αλλά και πιο εξαρτημένη από την εικόνα, τα μέσα ενημέρωσης και την προσωπική χαρισματικότητα των διπλωματών.
Η ανάγνωση αυτή έχει και την αντίστροφη της. Η στολή ήταν εργαλείο σταθερότητας ενός συστήματος που παρήγαγε δύο παγκόσμιους πολέμους, μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, ενώ η απλή ενδυμασία συνοδεύει μια εποχή με λιγότερους πολέμους μεταξύ μεγάλων δυνάμεων. Αν η τελετουργία προστάτευε από τα πάθη της προσωπικότητας, δεν προστάτευσε από τα πάθη των συμμαχιών. Η νέα εποχή δεν έχασε το νόημα της διπλωματίας-το μετατόπισε. Από το θέαμα της κυριαρχίας στη διαχείριση συμφερόντων, από την ιεραρχία στη διαφάνεια, από τον κληρονομικό τίτλο στην επαγγελματική ικανότητα.
Η διπλωματική στολή πέθανε επειδή ο κόσμος που τη γέννησε, δηλαδή ο κόσμος των αυλών, των τίτλων και της αποικιακής ιεραρχίας, σταμάτησε να είναι ο σημερινός κόσμος.
